Necesidade de novos “corregimientos” (partidos judiciales)

“DISCURSO SOBRE LA NECESIDAD DE QUE SE ESTABLEZCAN CORREGIMIENTOS EN EL REINO DE GALICIA”, por Bernardo Herbella [1]

Convén recordar que no Antigo Réximen, antes de que existiran os partidos xudiciales, os señores xurisdicionais exercían o seu dominio señorial sobre determinados territorios que constituían a súa xurisdición. Este dominio exercíase sempre en nome do Rei, e o señor xurisdicional percibía os distintos dereitos señoriais e tributos de diversa índole, e correspondíalle o nomeamento de cargos administrativos ou xudiciais (non existía tampouco a división de poderes en ejecutivo, lexislativo e xudicial, tal como a coñecemos ahora) así como o desempeño da propia función xudicial.

Mapa 1: No Antiguo Réximen había máis de 600 Xurisdicciós en Galicia.
De España Antiguo Réximen

 

Debido ás máis de seiscentas xurisdicións existentes en Galicia a finais do antigo réxime (ver Mapa 1), as funcións xurisdicionais volvéronse extremadamente complexas e gravosas para os galegos, que tiñan que soportar non só un sistema inxusto e parcial senón tamén facer fronte aos custos derivados do mantemento da xustiza señorial.

Como dí Domínguez Ortiz citando a Mora y Jaraba, “los jueces ocupan sus cargos más tiempo del que manda la ley, y algunos toda la vida, con lo que se eternizan las parcialidades y bandos en los pueblos. Además no se les suele tomar residencia, que es el modo más eficaz para contener sus abusos.”[2]

Herbella identifica este problema como un dos maiores males de Galicia, y así o denuncia na súa obra[3], na que fai referencia á multitude de Xuíces Ordinarios en Galicia, e á “superficialidad” de Escribáns Reais, que ” están sobre el corto espacio de este Reyno, como una turba de Langostas sobre media vara de terreno… ” e que “Muy contados son los jueces ordinarios, que gozan de sueldo, e innumerables los que ni aún saben leer…“[4]

Continúa Herbella dicindo que se calculan en Galicia mil cincocentos escribáns, e que existen xurisdicións ou cotos como o de Toiriz, que con trece veciños comprendía sete señoríos, con sete xuíces e que maior que o número de cotos é o de xuíces, porque nalgúns non só os nomean os donos xurisdicionais, senón tamén os veciños. Herbella quéixase da formación e pobreza dos xuíces ” a unos les falta instrucción, i ciencia; i a otros les sobre pobreza“. Propon que “el Rey establezca Corregimientos, i los deposite en sujetos adoptados por las Leyes” “administrando justicia en los Pueblos, i Lugares de Señorío…”.

Para remediar estes males, Herbella propón ordenar os corregimientos de Galicia, expropiándoos polo Rei aos seus señores naturais e estendendo os termos xudiciais, ademais dos entón xa existentes corregimientos de Santiago, Lugo, MondoñedoTui, aos novos corregimientos que habería que crear nas vilas de Pontevedra, VigoMonforte de Lemos, Manzaneda de Tribes, Monterrey, RibadaviaMellid (ver Mapa 2).

Mapa 2: Herbella propoñía crear sete novos “corregimientos” ou “términos judiciales”, que unidos ós catro xa existentes, cubrisen todo o territorio galego, sin que a distancia máxima a recorrer fose superior a 5 leguas .
De España Antiguo Réximen

Herbella estimaba que con estes once corregimientos, e asignando unha área de influencia dun radio  de 5 leguas a cada un, quedaría practicamente cuberto todo o territorio do Antigo Reino de Galicia (ver mapa).

Dotando a estes novos corregimientos de “quatro Escrivanos de Numero, quatro Procuradores, i seis Escrivanos, ou Recetores “, de maneira que “pagando cada un dos primeiros sesenta ducados anualmente, vinte e cinco os segundos, i dez os terceiros” debe conseguirse a “estirpacion, ou moderación dos agravios públicos, repartimentos, estáfas, subornos, i varaterias, falsidades, competencias, odios, paixóns, i outros estorbos da recta administración de Xustiza.

A creación dos novos corregimientos, coa súa nova denominación, “partidos xudiciais”, foi fruto de concienzudos estudios por os gobernos liberales, contando coa inestimable colaboración do cartógrafo Domingo Fontán, primeiro que levantou o primeiro mapa científico de Galicia, e que colaborou en perfilar os seus límities provinciales [5].

A implantación dos novos partidos xudiciáis non se produciría ata 1834, cando xa pasaran 23 anos desde a supresión dos señoríos, pero solo un ano despóis de división de España en provincias. Esta división con algunhas variaciós, que a continuación  veremos,  perdurou hasta hoxe.

Mapa 3.- Os novos partidos xudiciáis creados en 1834, que con poucas diferencias (ver Mapa 4), perduraron ata hoxe.
De España Antiguo Réximen

Se comparamos os partidos xudiciais establecidos o ano 1834 cos actuais (ano 2015) pódense apreciar as seguintes variacións:

Mapa 4.- Os partidos xudiaiáis actuales (en vermello), comparados con primeiros partidos xudiciales creados en 1834.
De España Antiguo Réximen

1.- Pontedeume desaparece como partido xudicial,  repártíndose entre Betanzos, que leva a metade sur, e O Ferrol, que lle corresponde a parte Norte. Ás Pontes (antes dependente de Ortigueira) tamén pasa a Ferrol. Ortigueira gaña en contrapartida o concello de Moeche.
2.- Os concellos de Curtis, Vilasantar e Sobrado, antes de Arzúa, pasan ao partido de Betanzos.
3.- Ribadeo desaparece integrándose en Mondoñedo. Foz pasa de Mondoñedo a Viveiro.
4.- O concello de Meira pasa do partido da Fonsagrada ao de Lugo.
5.- O partido Das Nogais pasa a Becerreá (ano 1842).
6.- Quiroga desaparece e intégrase en Monforte de Lemos.
7.- O partido xudicial de Taboada pasa a Chantada, (Taboada foi partido xudicial entre 1834 e 1842, ano en que pasóu a Chantada ata hoxe).
8.- Vilamartín pasa a integrase no Barco de Valdeorras (xa se produxo en 1842), que á súa vez perde o concello de O Bolo, que pasa á Pobra de Trives.
9.- Viana do Bolo desaparece, pasando os concellos de Vilarino de Conso e Viana do Bolo á Pobra de Trives, e os da Gudiña e Mezquita a Verín.
10.- Allariz desaparece, sendo absorbido por Ourense, agás o concello de Vilar de Barrio que pasa a Xinzo de Limia.
11.- Parada de Sil pasa da Pobra de Trives a Ourense.
12.- Calvos de Randín, antes de Bande, pasa a Xinzo de Limia.
13.- Padrenda, antes de Celanova pasa a pertencer ao partido xudicial de Bande.
14.- Celanova perde os concellos de Castrelo de MiñoArnoia e Cortegada, que pasan a Ribadavia.
15.- A Cañiza desaparece e intégrase en Ponteareas.
16.- Créase O Porriño a custa do Norte de Tui e do sur deRedondela.
17.- A Lama intégrase en Pontevedra, que perde a peníncula do Morrazo onde se crean os novos partidos de Marín e Cangas.
18.- Créase o partido de Vilagarcía, cos concellos de VilagarcíaVilanova (antes de Cambados) e co de Catoira (antes de Caldas de Reis).
19.- Créase o partido de Ribeira, coa parte Sur do de Noya (concellos de Boiro, Ribeira e a Pobra do Caramiñal).
20.- Tabeirós pasa a denomiñarse A Estrada.
21.- Os concellos de Teo, do partido de Padrón, e Ames, do de Negreira, intégranse en Santiago.
22.- O concello de Cerceda, antes do partido de Ordes, pasa á Coruña.

NOTAS:

[1] Abogado de los Reales Consejos, Fiscal de la Intendencia de el mismo Reino, i su Exercito i de la Subdelegacion de Penas de Camara de S.M.

[2] Domínguez Ortíz, Antonio.- Sociedad y Estado en el siglo XVIII español.

[3] Herbella, Bernardo.- “Discurso sobre la necesidad de que se establezcan corregimientos en el Reino de Galicia”

[4] Somoza de Monsoriu na sua obra do ano 1775 “Estorvos, i remedios de la riqueza de Galicia” refírese á situación dos labregos dicindo: “Los Labradores de Galicia no tienen por lo comun mas utilidades, que las precisas para pagar sus rentas, i satisfacer al Rei sus tributos. Todo esto lo adquieren a costa de un sudor continuo. Hai algunos ricos; pero no hacen la mayor parte. Qualquier accidente extraordinario les es sensible en su fortuna. Un litigio solo, destruye su caudal, i su industria…”

[5] Burgueño Rivero, Jesús.- La génesis de la división territorial de la España atlántica (Galicia, Asturias, Cantabria y El Bierzo.

Anuncios

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: