A Ribeira Sacra, candidata a Patrimonio da Humanidade. Aproximación histórica.

09/04/2019

Coñecemos moi ben a situación actual da Ribeira Sacra, a súa demarcación, tamén o seu proceso de declaración como Ben de Interese Cultural, e mesmo os importantes proxectos de futuro que se están desenvolvendo como a recente decisión de presentar á Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade da Unesco, pero coñecemos menos o período que abarca toda a época medieval e moderna -o chamado Antigo Réximen-, durante o que a igrexa exercía, xunto coa nobreza titulada, un amplo dominio sobre a práctica totalidade do territorio.

A Ribeira Sacra permaneceu inalterada ao longo de moitos séculos, solo perturbada por as transformaciós derivadas da introducción da agricultura ou -xa na idade media- tras as importantes donaciós de particulares e privilexios reais que os monxes recibiron como xustificantes do dominio sobre as suas terras, que á sua vez  entregaban en arrendamento aos campesiños, en moitos casos coa condición de que transformasen aqueles terreos incultos en viñedos.

Viña_StaMarta_rev
O mosteiro de San Salvador de Chantada afora unha leira en 1479 a Afonso do Bañal con “tal pleyto e condiçon que labredes e paredes ben” e “…prantalo edes de vyña en este primeiro ano que ben…” Fonte: PARES, Arquivo Histórico Nacional, CLERO-SECULAR_REGULAR,Car.1075,N.4.

Esta situación perdurou ata que, perto de 200 anos producíronse unha serie de acontecementos que influíron notablemente no seu desenvolvemento. Estes acontecementos son coñecidos e encadrados dentro da chamada “revolución liberal”.

RibeiraSacra_Contorno
Situación da Ribeira Sacra no antigo Reino de Galicia.

A finais do século XVIII  a revolución liberal comezou con litixios entre a fidalguía e os mosteiros sobre a propiedade da terra e a renovación dos aforamentos, e proseguíu a principios do século XIX coa supresión das xurisdiccións, a nova división administrativa e, especialmente,  a desamortización dos bens eclesiásticos, situación que veu a modificar profundamente o equilibrio social e económico da zona.

A igrexa deixou entón de desempeñar o importante papel de dominio xurisdiccional sobre o territorio e perdeu a sua condición de propietaria da terra, pasando o seu control a mans dunha burguesía incipiente que sería a nova beneficiaria dos dereitos forais ata ben entrado o século XX, en que se produciría a redención definitiva dos foros.

Para poder abarcar cunha maior precisión a situación daquela época, consideraremos como é habitual neste sitio apoiarnos no censo de Floridablanca de 1783 e valernos da elaboración de algúns mapas históricos para a sua mellor comprensión. Consideraremos por outra banda á denominada a Ribeira Sacra en sentido amplo, prescindindo daqueles estudos máis específicos referidos a espazos muy concretos como “zonas de valor paisaxístico” ou “zonas BIC”. Centraremos finalmente o estudio nos vinte e un municipios que conforman o actual Consorcio Turístico, da que forman parte os actuais concellos da Peroxa, A Pobra do Brollón, A Teixeira, Bóveda, Carballedo, Castro Caldelas, Chantada, Esgos, Monforte de Lemos, Montederramo, Nogueira de Ramuín, O Saviñao, Pantón, Parada de Sil, Paradela, Portomarín, Quiroga, Ribas de Sil, Sober, Taboada e Xunqueira de Espadanedo.

RibeiraSacra_mun
Actuais concellos da Ribeira Sacra.

A influencia eclesial tiña o seu propio ámbito de influencia xa que se estendía ao longo do territorio máis cercano ás ribeiras do Sil e o Miño, e tiña que convivir ca presencia da nobreza titulada, representada por o conde de Lemos, aínda que os seus dominios comprendían, como veremos, principalmente as terras do interior.

O dominio da igrexa era exercida especialmente polo clero regular que controlaba as súas xurisdicións desde mosteiros como os de San Esteban de Ribas de Sil, Montederramo ou Xunqueira de Espadañedo, aínda que tamén desde outros cenobios mais afastados como eran os de San Paio de Santiago, Celanova ou Oseira.

 

AS XURISDICCIÓNS DA RIBEIRA SACRA NO ANTIGO RÉXIMEN:

Se consideramos o territorio antes sinalado, vemos que no Antigo Réximen, a Ribeira Sacra estaba dividida en 70 xurisdiccións, que abranguían un total de 2.500 Km2., con unha extensión media por xurisdicción de 36 Km2., sendo as de maior extensión as de Brollón, Quiroga, Chantada e Castro Caldelas,  que superaban os 150 Km2. de extensión, e as máis pequenas as de A Coba, San Lorenzo i Vil e Beacán (ver cuadro adjunto):

RibeiraSacra_Partidos
Xurisdiccións da Ribeira Sacra no Antigo Réximen.

 

AS XURISDICCIÓS DA RIBEIRA SACRA NO ANTIGO RÉXIMEN:

ANTIGUA XURISDICCIÓN CONCELLO ACTUAL SUP. KM2
A PEROXA A PEROXA 42
A PEROXA CARBALLEDO 20
ABOIME O SAVINAO 7
ACOBA O SAVINAO 2
AMANDI SOBER 7
AMARANTE TABOADA 21
ASMA CHANTADA 23
ATAN Y VILAR ORTELLE PANTON 18
BEACAN A PEROXA 2
BOVEDA BOVEDA 6
BRIGOS CHANTADA 6
BROLLON PUEBLA DEL BROLLON 168
BROLLON MONFORTE DE LEMOS 72
BROLLON BOVEDA 24
BROLLON O SAVINAO 17
CARTELOS CARBALLEDO 3
CASTRO CARBALLEDO 7
CASTRO DE CALDELAS CASTRO CALDELAS 88
CASTRO DE CALDELAS MONTEDERRAMO 42
CASTRO DE CALDELAS A TEIXEIRA 26
CASTRO DE REI DE LEMOS (S PARADELA 48
CAVORRECELLE PORTOMARIN 8
CHANTADA CHANTADA 108
CHANTADA CARBALLEDO 43
CHANTADA O SAVINAO 16
CHOUZAN CARBALLEDO 25
COTO DE LAXE PARADELA 4
COTO DE OLEIROS CARBALLEDO 5
COTO NUEVO SOBER 87
COTO NUEVO MONFORTE DE LEMOS 21
COTO VIEJO MONFORTE DE LEMOS 69
COTO VIEJO BOVEDA 4
COTO VIEJO PANTON 3
DIOMONDI O SAVINAO 6
DOADE SOBER 6
EIRE PANTON 15
FERREYRA DE PALLARES PORTOMARIN 17
FRONTON PANTON 9
INCIO Y BROZA O SAVINAO 19
JUNQUERA DE ESPADAÑEDO XUNQUEIRA DE ESPADANEDO 14
JUNQUERA DE ESPADAÑEDO MONTEDERRAMO 9
LOBIOS SOBER 6
MACEDA DE LIMIA XUNQUEIRA DE ESPADANEDO 3
MERLAN CHANTADA 5
MONFORTE DE LEMOS MONFORTE DE LEMOS 17
MONTE DE RAMO MONTEDERRAMO 79
MONTE DE RAMO PARADA DE SIL 24
MONTE DE RAMO A TEIXEIRA 2
MONTEFURADO QUIROGA 36
MONTERROSO TABOADA 38
MONTERROSO PORTOMARIN 27
MOREDA PANTON 76
MOREDA O SAVINAO 13
MOREDA MONFORTE DE LEMOS 6
MOREDA SOBER 3
MOSTEYRO BOVEDA 3
MURADELLE CHANTADA 9
NIÑODAGUIA XUNQUEIRA DE ESPADANEDO 6
OSEIRA CARBALLEDO 29
OSEIRA CHANTADA 07
PARADELA PARADELA 37
PEREYRO DE AGUIAR NOGUEIRA DE RAMUIN 13
PEYTES RIBAS DE SIL 11
PUERTO MARIN SAN JUAN PORTOMARIN 39
PUERTO MARIN SAN JUAN PARADELA 9
PUERTO MARIN SAN PEDRO PARADELA 11
PUERTO MARIN SAN PEDRO PORTOMARIN 8
QUINZAN DO CARBALLO TABOADA 10
QUIROGA QUIROGA 220
QUIROGA RIBAS DE SIL 13
QUIROGA PUEBLA DEL BROLLON 4
RECELLE PORTOMARIN 6
ROCAS ESGOS 37
ROCAS XUNQUEIRA DE ESPADANEDO 4
SAN CLODIO DEL SIL RIBAS DE SIL 30
SAN ESTEVAN RIBAS DE SIL NOGUEIRA DE RAMUIN 85
SAN ESTEVAN RIBAS DE SIL PANTON 18
SAN ESTEVAN RIBAS DE SIL ESGOS 1
SAN LORENZO Y VIL PARADA DE SIL 2
SAN MIGUEL DAS PENAS PORTOMARIN 10
SANTA CRISTINA RIBAS PARADA DE SIL 36
SAVIÑAO O SAVINAO 106
SEARA QUIROGA 38
SOBER SOBER 11
SOBER MONFORTE DE LEMOS 7
SOBER PANTON 4
SOMOZA MAYOR DE LEMOS BOVEDA 45
SOMOZA MAYOR DE LEMOS PUEBLA DEL BROLLON 5
TABOADA TABOADA 54
TABOADA CHANTADA 12
TABOADA PARADELA 12
TABOADA O SAVINAO 8
TOR MONFORTE DE LEMOS 8
TORBEO RIBAS DE SIL 14
VALDEORRAS QUIROGA 24
VER BOVEDA 6
VILLA SANTE O SAVINAO 3
VILLALPAPE BOVEDA 4
VILLAQUINTE CARBALLEDO 7
VILLAR TABOADA 23
VILLAR CHANTADA 8
VILLARIÑO FRIO MONTEDERRAMO 6
VILLARRUBIN A PEROXA 11
TOTAL SUPERFICIE 2540

 

OS DOMINIOS SEÑORIAIS DA RIBEIRA SACRA:

Aínda que a nobreza titulada acaparaba o 59% da titularidade do dominio territorial, seguíalle moi preto o clero regular e secular, que xunto cas ordes militares representan ó 35% da sua superficicie.

RibeiraSacra_Tarta
A igrexa e as ordes militares controlaban o 35% do territorio da Ribeira Sacra.

OS DOMINIOS SEÑORIAIS NA RIBEIRA SACRA (POR ESTAMENTOS):

DOMINIO NUM.FELIG. SUP.KM2 %
NOBREZA TITULADA 244 1.482 58,3
CLERO REGULAR 61 440 17,3
ORDES MILITARES 31 350 13,8
HIDALGUIA 23 139 5,5
CLERO SECULAR 16 107 4,2
REALENGO 1 17 0,6
VARIOS 1 5 0,2
TOTALES 377 2.540 100,0
RibeiraSacra_Estamentos
Os dominios señoriais na Ribeira Sacra.

Se ben a igrexa era a titular do territorio situado nos entornos máis inmediatos aos ríos Sil e Miño, resulta evidente que a NOBREZA TITULADA figuraba en cabeza do dominio señorial co 58% do territorio e preto de 1.500 Km2. de superficie.

 

SEÑORÍO SUP. HAS.
CONDE DE LEMOS 94.586
MARQUESA DE ASTORGA 15.720
CONDE DE RIBADAVIA 8.652
CONDE DE MACEDA 8.406
CONDE DE MONTERREY 5.975
CONDE DE AMARANTE 5.828
CONDE DE LA VEGA 2.819
DUQUE DE MEDINA DE RIOSECO 1.317
MARQUES DE BOBEDA 1.129
MARQUESA DE PARGA 899
CONDE DE MOCTEZUMA 878
MARQUES DE CAMPOS 785
MARQUES DE VIANCE 584
MARQUES DE VILLASANTE 324
CONDE DE LA VEGA Y ASMA 303
TOTAL 148.205

No ranking de maiores posedores da nobreza titulada aparecía o conde de Lemos, señor natural deste entorno, co 37% do territorio total da Ribeira Sacra que comprendía nada menos que 146 feligresías e preto de 1.000 Km2. (94.500 Has.) de extensión:

RibeiraSacra_señ_lemos
En trama clara: os dominios do conde de Lemos na Ribeira Sacra.

Ó conde de Lemos seguíalle a marquesa de Astorga, principal señorío xurisdiccional de Chantada e a sua terra, co 6% do territorio total da Ribeira Sacra, que comprendía 28 feligresías e 15.000 Has. de territorio:

RibeiraSacra_Astorga
Os dominios da marquesa de Astorga na Ribeira Sacra.

Entre 5.000 e 10.000 Has de extensión aparecían os condes de Ribadavia (señor da Peroxa), Maceda (titular das xurisdiccións de Taboada e Maceda de Limia), Monterrey (titular de parte da xurisdiccón de Monterroso que pertenecía aos actuais concellos de Taboada e Portomarín), e Amarante, titular da xurisdicción do seu nome (concello de Taboada), Sober e San Miguel das Penas (concello de Portomarín). Entre 1.000 e 2.000 Has.:

RibeiraSacra_RibadMaceda
Os dominios dos condes de Ribadavia, Maceda, Monterrey e Amarante.

A FIDALGUÍA, aínda que eclipsada por a nobreza titulada e a igrexa, exercía o seu dominio sobre o 5,5% do territorio, que equivalía a unhas 14.000 Has. extendidas ao longo de 23 feligresías. Os seus representantes máis destacados eran don Joseph Quiroga, con 3.500 Has. repartida por tres feligresías na xutisdicción de Montefurado, unha delas ompartida con Doña Gertrudis Uría;  o Hospital de Santiago con 1.500 Has. na xurisdicción de Eiré (concello de Pantón); don Joaquín Teixeiro, Don Mathías Bernardo Quiroga e Don Manuel Mariano Quiroga que compartían unhas 1.000 Has. na xurisdicción de Moreda -actual concello de Pantón-; doña Josepha Garza y Quiroga con 750 Has. na xurisdicción de Tor (Monforte); don Fernando Miranda, con unhas 700 Has. na xurisdicción de Villaquinte (Carballedo). Con menos de 50 Has. atopábanse varios titulares de pequenas xirisdicciós como eran as de Merlán, Moreda, Quinzán do Carballo, Villalpape e Mosteyro de Bóveda, Cartelos, Erbedeiro,  ou as freguesías de Fiz de Rozas e Francos, en Portomarín:

RibeiraSacra_fidalguia

OS DOMINIOS DA FIDALGUÍA MA RIBEIRA SACRA:

XURISDICCIÓN FELIGRESÍA SEÑORÍO SUP. HAS.
MONTEFURADO MONTEFURADO (SAN MIGUEL) DON JOSEPH QUIROGA Y OTROS 1.792
EIRE EIRE (SAN XULIAN) HOSPITAL DE SANTIAGO 1.478
MONTEFURADO A ENCIÑEIRA (SANTA ISABEL DON JOSEPH QUIROGA 1.326
MOREDA TOIRIZ (SANTA MARIA) DON JOAQUIN TEIXEYRO Y OTROS 956
VILLAQUINTE VILAQUINTE (SANTA MARIA) DON FERNANDO MIRANDA 718
ABOIME ABUIME (SAN XOAN) DON MANUEL GARZA Y OTROS 692
BRIGOS BRIGOS (SAN SALVADOR) DON BENITO BOAN 603
TOR TOR (SAN XOAN) DOÑA JOSEPHA GARZA Y QUIROGA 581
VILLARIÑO FRIO VILARIÑO FRIO (SANTA MARI DON ANTONIO DEL VILLAR 576
QUINZAN DO CARBALLO BOUZOA (SAN XOAN) DON MELCHOR DE CAMBA Y OTROS 548
SOMOZA MAYOR DE LEMOS CANEDO (SAN MIGUEL) DON ALONSO MIGUEL DE MENDOZA 518
MERLAN MERLAN (SAN TOME) DON PEDRO RAMON QUIROGA 500
TABOADA MOREDA (SANTA MARIÑA) DON CARLOS MONTENEGRO 477
MONTEFURADO VILANUIDE (SANTO ANTONIO) DON JOSEPH QUIROGA 446
COTO DE LAXE A LAXE (SANTIAGO) DON ANTONIO LOSADA 437
QUINZAN DO CARBALLO MATO (SAN MARTIÑO) DON MELCHOR DE CAMBA Y OTROS 413
VILLALPAPE VILALPAPE (SAN BARTOLOMEU DON JOSEPH SAAVEDRA 374
PUERTO MARIN SAN JUAN FIZ DE ROZAS (SAN LOURENZ DON JUAN LOSADA Y OTROS 341
CARTELOS CARTELOS (SANTO ESTEVO) DON BENITO DE THEMES 323
MOSTEYRO MOSTEIRO (SAN PAIO) DON ANTONIO DE ESPAÑA 300
PUERTO MARIN SAN PEDRO FRANCOS (SANTA MARIA) DON JOAQUIN TEIXEYRO Y OTROS 219
TOR SAN XIAO DE TOR (SAN XIAO DOÑA JOSEPHA GARZA Y QUIROGA 173
CHOUZAN ERBEDEIRO (SAN PEDRO) SENOR DE ERBEDEIRO 133
TOTALES 13.924

Os dominios do CLERO na Ribeira Sacra era exercido principalmente por o CLERO REGULAR, que desde os seus mosteiros estratéxicamente situados controlaban a maior parte do territorio vitícola das ribeiras do Sil e do Miño:

RibeiraSacra_Clero
Os dominios do clero na Ribeira Sacra no Antigo Réximan.

Neste senso situábase en primeiro lugar o mosteiro de San Esteban de Ribas de Sil, que controlaba 20 freguesías con mais de 15.000 Has., distribuidas por as xurisdiccións de San Estevan (actual concello de Nogueira de Ramuín) e Santa Cristina (concello de Ribas de Sil), aínda que se extendía a outras xurisdiccións como Beacán (Os Peares, na Peroxa) e Frontón (Pantón). Segíalle en importancia o mosteiro de Montederramo con 12 freguesías e 11.000 Has. distribuídas ó longo dos actuais concellos de Montederramo, Parada de Sil, A Teixeira e Portomarín (feligresía de Sabadelle, da antigua xurisdicción de Monterroso); seguíanlle por a sua importancia os mosteiros foráneos de Oseira (controlaba os concellos de Carballedo e Chantada), Celanova (San Pedro de Rocas no concello de Esgos), San Paio de Santiago con menos de 5.000 Has. (Chouzán no concello de Carballedo, e Sober). Aparecía a continuación o mosteiro de Xunqueira de Espadañedo, con 2.300 Has. na xurisdicción do mismo nome (feligresías de Xunqueira e As Chas), e nos último lugares atopábanse os de San Salvador de Asma, que exercía o seu dominio sobre unhas 2.300 Has. na xurisdicción de Asma, o mosteiro de Samos con 1.600 Has. na xurisdicción de Ferreira de Pallares e o mosteiro de San Vicente do Pino na xurisdicción de Doade (600 Has.):

OS DOMINIOS DO CLERO REGULAR NA RIBEIRA SACRA:

SEÑORÍO SUP. HAS.
MONASTERIO DE SAN ESTEBAN 15.056
MONASTERIO DE MONTE DE RAMO 11.069
MONASTERIO DE OSEIRA 4.103
MONASTERIO DE CELANOVA 4.079
MONASTERIO DE SAN PAIO 2.913
MONASTERIO DE JUNQUERA DE ESPADAÑEDO 2.321
MONAST. S. SALVADOR DE ASMA 2.263
MONASTERIO DE SAMOS 1.668
MONASTERIO DEL PINO 552
TOTAL 44.024

O CLERO SECULAR dispoñía na Ribeira de dominios non moi extensos – algo máis de 10.000 Has. que representaban algo máis do 4% da superficie do territorio- pero moi sinificativos, xa que comprendían entornos de producción eminentemente vitícola. Destacaban o Obispo de Lugo, con unhas 4.000 Has nas xurisdicciós de Diamondi, Atán e Vilar de Ortelle, Ver e Brollón; os mesmos párrocos controlaban 3.000 Has de catro feligresías da xurisdicción de San Clodio de Ribas de Sil; o obispo de Orense unhas 1.200 Has. nas xurisdiccións de Vilarrubín e Niñodaguia; o cabildo de Santiago unhas 1.000 Has. nas xurisdiccións de Recelle e Paradela (esta última compartida); o arcediano de Castro unhas 700 Has. en Castro de Carballedo; o Cabildo de Lugo con unhas 4.000 Has. na xurisdicción de Amandi e, finalmente, a Catedral de Lugo pouco máis de 200 Has. na antiga xurisdicción de realengo de San Martiño da Coba.

OS DOMINIOS DO CLERO SECULAR NA RIBEIRA SACRA:

SEÑORÍO SUP. HAS.
OBISPO DE LUGO 3.936
POR SU PARROCO 3.033
OBISPO DE ORENSE 1.185
CABILDO DE SANTIAGO 969
ARCEDIANO DE CASTRO 657
CABILDO DE LUGO 656
CATEDRAL DE LUGO 216
TOTAL 10.652

As ORDES MILITARES, polo seu carácter de monxes e soldados, pódense encadrar dentro dos amplos dominios da Igrexa. Exercían a sua xurisdicción por medio das duas ordes sanxoanistas de Puertomarín e Quiroga, que no seu conxunto controlaban unha superficie de 35.000 Has. (o 14% do territorio da Ribeira Sacra), principalmente nas xurisdiccións de Puertomarín e Quiroga, respectivamente.

RibeiraSacra_señ
En trama de vermella: os dominios da igrexa na Ribeira Sacra no Antigo Réximen.

 

Por último sinalar que a feligresía de Santa María de Ousende (xurisdicción de Brollón) era terra de realengo mentras que as de San Martiño de Vilarrubín e Santiago de Toubes, cos lugares de Abertesga e Vilar (Parroquia de San Xes da Peroxa) pertenecían ó ocoto ou xurisdicción Villarrubín e dependía de varios señores xurisdiccionais.

FONTES:

  • Os datos sobre as xurisdiccións e señoríos foron elaborados por min utilizando ferramentas de gestión informática  e de información geográfica (GIS) a partir do Censo de Floridablanca. Aínda que según Pegerto Saavedra (Discurso de ingreso na Real Academia Galega) os datos de Floridablanca simplifican a realidade, e cita como exemplo a “Descripción” de Miguel Bañuelos, que cifra o número de xurisdiccións para toda Galicia en 664, frente ás 509 de Floridablanca (según Saavedra esto é debido a que en algúns casos había unha titularidade compartida), iso non significa que o Censo de Floridablanca non tratara con rigor os seus datos, antes ben, sin a sua aportación non teriamos una idea tan crara da composición e distribución das xurisdiccións no Antigo Réximen.
  • Como base para elaborar os mapas adxuntos utilizamos os datos do Censo de Floridablanca do ano 1785 España dividida en provincias e intendencias, y subdividida en partidos.
  • Para aclarar algunhas dúbidas utilizamos as Respostas Xerais do Catrastro de Ensenada e o Diccionario de Miñano.
  • Para o país galego temos a obra de Francisco Javier Río Barja Cartografía Xurisdiccional Galicia, siglo XVIII.- Consello de Cultura Galega.
  • Para aclarar algunha duda sobre a configuración de algunha xurisdicción concreta, puden consultar o orixinal da obra de Miguel BAÑUELOS: “Descripción quasi chorografica de la población que contienen las siete provincias de Galicia.”.- Real Academia de la Historia, 1785.- Madrid.
  • Para a provincia de Ourense resultou impresdindible a obra de Olga Gallego Domínguez El catastro del marqués de la Ensenada en la provincia de Orense.- 1985.
  • Como obra de consulta necesaria para comprender a estructura da propiedade no Antigo Réximan, en especial para a terra de Chantada, utilizóuse a obra de Ramón Villares La propiedad de la tierra en Galicia, 1500-1936.- Siglo veintiuno editores.- Madrid, 1982.

 

 

Anuncios
A %d blogueros les gusta esto: