Ferrol, Terra de

18-11-2017

AS XURISDICIÓNS DA TERRA DO FERROL NO ANTIGUO RÉXIMEN:

Imos analizar aquí a Terra do Ferrol durante o Antigo Réximen (siglox XVI-XVIII). Por razóns de operatividade seleccionamos o territorio tal como se contempla na comarca moderna oficial (concellos de Ferrol, Narón, Valdoviño, Cedeira, San Sadurniño, Moeche, As Somozas, Ares, Mugardos Fene y Neda), xa que representar directamente as xurisdiccións resultaría moi complicado e difícil de comprender dada a irregularidade e dispersión do seu territorio.

Ferrol

A Terra do Ferrol pertenecía á antigua provincia de Betanzos, e comprendía 20  xurisdicións e 3 cotos redondos, que en conxunto sumaban una superficie de 622 Km2. A xurisdicción máis extensa era a de Cedeira, que contaba con unha superficie de 163 Km2., seguida por as de Narahío, Trasancos e “Somozas y Meroi”, que superaban os 50 Km2., sendo as máis pequenas as de Serantes, coto de Narón, Mugardos e coto de Santa Cecilia, que non superaban as 500 Has.:

XURISDICCIÓN SUP. KM2
CEDEIRA 163
NARAHIO 89
TRASANCOS 54
SOMOZAS Y MEROI 48
PUENTEDEUME 35
ESMELLE 32
SAN SATURNINO 26
MOECHE 20
DONIÑOS 19
ARES 18
FERROL Y GRAÑA 17
NEDA 14
PEDROSO 14
VAL 13
SEDES 13
ANCA 10
JUBIA 9
MANDIA 6
SAN MATEO 6
SERANTES 5
NARON 5
MUGARDOS 3
SANTA CECILIA 3
TOTAL 622
Ferrol_jur_diss
As xurisdiccións no Ferrol no Antiguo Réximen.

 

OS DOMINIOS SEÑORIALES DA TERRA DO FERROL:

A Máis grande parte do territorio da Terra do Ferrol era de dominio señorial da nobleza titulada que ocupaba o 81% do territorio, sendo o máximo representante deste estamento o conde de Lemos, que exercía o seu dominio sobre o 62% do territorio. A nobleza era seguida por a fidalguía (13%), clero secular (3%), realengo (3%), e finalmente o clero secular:

DOMINIO NUM.FELIG. SUP.KM2 %
NOBLEZA TITULADA 56 506 81
HIDALGUIA 12 78 13
CLERO SECULAR 3 18 3
REALENGO 4 17 3
CLERO REGULAR 1 3 0
TOTAL 76 622 100

Na lista dos máis grandes posuidores figuraban en primeiro lugar o conde de Lemos que, como dixemos, ocupaba o 62% do territorio e exercía o seu dominio sobre 385 Km2. de territorio, seguido por o marqués de Castelar con 1.100 Has., o marqués de San Saturnino (900 Has.), Don Gregorio Santiso (800 Has.), o cabildo de Santiago (300 Has.), e outros detentadores do dominio señorial, que non pasaban das 300 Has.:

SEÑORÍO NUM.FELIG. SUP.KM2 %
CONDE DE LEMOS 44 385 62
MARQUES DE CASTELAR 7 68 11
MARQUES SAN SATURNINO 5 53 9
DON GREGORIO SANTISO 3 48 8
CABILDO DE SANTIAGO 3 18 3
SU MAJESTAD 4 17 3
DON PEDRO PARDO 1 13 2
DON JOSEPH BERMUDEZ 7 12 2
DON ANTONIO NOGUERIDO 1 5 1
CONVENTO MONTEFARO 1 3 0
TOTALES 76 622 100

Por estamentos, xa señalamos que a NOBLEZA TITULADA controlaban o 81% do territorio, sendo o máximo representante o conde de Lemos, con dominio sobre o 62% do territorio, con 385 Km2. e 44 feligresías das xutisdiccións de Anca (actual concello de Neda), Cedeira, Doniños (concello de Ferrol), Esmelle (Ferrol), coto de Mandía (Ferrol), Moeche, Narahio (concello de San Sadurniño e parte das Somozas), Puentedeume, San Mateo (Narón) e Serantes (Ferrol), esta última compartida con Don Rodrigo Valerio. Seguíalle o marqués de Castelar, con xurisdicción sobre o 11% do territorio, con 68 Km2. de superficie e 7 feligresías nas xurisdiccións de Neda e Trasancos (concello actual de Valdoviño e parte de Narón).

Ferrol_sen_diss
Os dominios señoriales no Ferrol no Antiguo Réximen.

A FIDALGUÍA exercía o seu dominio señorial sobre o 13% do territorio, que comprendía 12 feligresías e sumaba unha superficie de 78 Km2.  Don Antonio Noguerido controlaba o coto de Narón; Don Gregorio Santiso xunto con otros membros da fidalguía dispoñían de dominio directo sonre a xutisdicción das Somozas y Meroi; Don Joseph Bermúdez sobre a de Xubia (actual concello de Narón) así como do coto redondo de Santa Cecilia (Ferrol) e, por último, Don Pedro Pardo era o señor directo da xurisdicción de O Val (Narón), pero compartía o seu dominio con Don Alvaro Pita, o conde de Maceda e o marqués de San Saturnino.

O CLERO SECULAR estaba representado únicamente por o cabildo de Santiago, que conttrolaba o 3% do territorio, con 1.800 Has. de superficie na xurisdicción de Ares.

O REALENGO controlaba a vila de Ferrol e o seu alfoz, que supoñía o 3% do territorio comarcal, con 1.700 Has. e 4 feligresías na xurisdicción de Ferrol y Graña.

O CLERO REGULAR limitábase á xurisdicción de Mugardos, onde o convento de Montefaro controlaba 300 Has. da feligresía do seu nome.

FONTES:

  • Os datos sobre as xurisdicciós e señoríos de todo o territorio galego foron elaborados por min utilizando ferramentas de gestión informática  e de información geográfica (GIS) a partir do Censo de Floridablanca. Ainda que según Pegerto Saavedra (Discurso de ingreso na Real Academia Galega) os datos de Floridablanca simplifican a realidade, e cita como exemplo a “Descripción” de Miguel Bañuelos, que cifra o número de xurisdicciós para toda Galicia en 664, frente ás 509 de Floridablanca (según Saavedra esto é debido a que en algúns casos había unha titularidade compartida), iso non significa que o Censo de Floridablanca non tratara con rigor os seus datos, antes ben, sin a sua aportación non teríamos una idea tan crara da composición e distribución das xurisdicciós no Antigo Réximen.
  • Como base para elaborar os mapas adxuntos utilizamos os datos do Censo de Floridablanca do ano 1785 España dividida en provincias e intendencias, y subdividida en partidos.
  • Para aclarar algunhas dudas utilizamos as Respostas Xenerales do Catrastro de Ensenada e o Diccionario de Miñano.
  • Para o país galego temos a obra de Francisco Javier Río Barja Cartografía Xurisdiccional Galicia, siglo XVIII.- Consello de Cultura Galega.
  • Para aclarar algunha duda sobre a configuración de algunha xurisdicción concreta, puden consultar o orixinal da obra de Miguel BAÑUELOS: “Descripción quasi chorografica de la población que contienen las siete provincias de Galicia.”.- Real Academia de la Historia, 1785.- Madrid.
  • Para a provincia de Ourense resultou impresdindible a obra de Olga Gallego Domínguez El catastro del marqués de la Ensenada en la provincia de Orense.- 1985.
  • Como obra de consulta necesaria para comprender a estructura da propiedade no Antiguo Réximan, en especial para a terra de Chantada, utilizóuse a obra de Ramón Villares La propiedad de la tierra en Galicia, 1500-1936.- Siglo veintiuno editores.- Madrid, 1982.
Anuncios
A %d blogueros les gusta esto: